Selçuklular döneminde önem kazanan Ahşap Yontu Sanatı kaybolmamak için direniyor. Yüzyılların sanatını yaşatmaya çalışan Afyonkarahisarlı Yontu Ustası Yalçın Şanaldı, Sait Karaduman’ın sorularını yanıtladı.

Küçük yaşta eline aldığı keser ile babasının marangozhanesinde çalışmaya başlayan Afyonkarahisarlı Yontu Ustası Yalçın Şanaldı, 10 yıldır ağaç oyma işleri yapıyor.

Baba mesleğini bir yandan sürdürmeye çalışan Şanaldı, gelecek nesillere de bu mesleğin aktarılması için kurslar veriyor.

Afyonkarahisar Belediyesi Taş Medrese’de görevlendirilen Yontu Ustası Yalçın Şanaldı, Afyonkarahisar’ın simgelerini ağaca işleyerek ölümsüzleştiriyor.

Ahşapla uğraşmanın insanı oldukça rahatlattığını ifade eden Şanaldı, bu işe heves eden kişi sayısının az olmasından yakınıyor.

*Yalçın Şanaldı kimdir?

-1953 yılında Afyonkarahisar’da doğdum. İlk ve ortaokul tahsilimi Afyonkarahisar’da tamamladım. Daha sonra baba mesleği olan bu işe yöneldim. Yaklaşık 50 yıl kendi işyerimde marangozluk yaptım. Mobilyacılıkta son noktayı emeklilikle koydum ve 10 yıldır da yontu işiyle uğraşıyorum.

*Babanız da bu yontu işleriyle uğraşıyor muydu?

-Hayır babam marangozdu. İşlemeler ve oymalar yapardı ama bu tür değil. Ben 5 yaşımdan beri kendimce oyma işleri yapıyorum. O zamanlar bir ceviz kabuğunu ayakkabı yapardım, ne bileyim biblo yapardım. Öyle öyle devam etti ğitti.

*İlgi nasıl peki, bana da öğret diyenler oluyor mu?

-Ahşaba ilgi çok. İnanılmaz bir ilgi var ancak bu iş sabır isteyen bir iş olduğu için gelenlerin devamı olmuyor. İnsanlar istiyor ki iki gün geleyim üçüncü gün bu işi öğrenmiş olarak tamamlayayım istiyor. Ama öyle bir sanat değil.

Arkadan gelen bir çırak veya buna heves eden birileri yok. Aslında ahşapla uğraşmak çok güzel bir şeydir. Ben

yontu mesleğinin son temsilcisiyim diyebilirim. Ben isterim ki bu mesleği herkese öğreteyim. Mesela kahvehanelerde konken oynamaktansa bana gelsinler, ben ücret de istemem gelenlere bu mesleği öğretirim. Böylelikle bu meslek eski dönemlerde olduğu gibi gelişir.

*Sabırlı isteyen bir iş öyle değil mi?

-Sabır ister ancak yontuculuk yapmak, ahşaba şekil vermek inanın insanın tüm stresini alıyor. Bu açıdan çok güzel bir meslek olduğunu söyleyebilirim. Gençlere boş şeylerle vakit geçirmektense, insanın iç güzelliklerini, şahsiyetini meydana çıkaran bu tür işlere yönelmelerini, her yönden insana etki yapan bu el sanatlarıyla uğraşmalarını tavsiye ederim. Gençlerin gelişmesinde, huylarının güzelleşmesinde ve yetişmelerinde, streslerini

yok etmelerinde yontu gibi el işleriyle uğraşmalarını isterim. Aynı durum emekliler için de geçerli.

*Burada su kabağı işlemeleri de görüyorum. Bunlar da mı yontma sanatına giriyor?

-O da güzel bir çalışma ve sabır istiyor. Su kabağına ve ahşap malzemelere şekil verip, sanat eseri ve süs eşyası yapabilme doğuştan gelen bir el becerisi gerekiyor. Buraya kursa gelenler zaten ilk sınavı el becerilerinden veriyorlar.

*İlk sınav derken?

-Buradaki kursa talep oldukça fazla. Yetiştiremiyoruz. Gelenlerin ellerine verdiğim aletleri tutuşundan becerikli olup olmadığını anlayabiliyorum.

*Beceriksiz olanlara sen bu işi yapamazsın, hiç uğraşma diyor musun?

-Bugüne kadar bu işi beceremeyecek çok kişi gördüm. Ancak hiç birine de “sen bu işle uğraşma” demedim. Zaten bir süre sonra beceremeyenler kendiliğinden bırakıp gidiyorlar. Onun için insanlar en azından hevesini almış ve denemiş oluyorlar. Yapamadıklarında zaten kendiliğinden ayrılıyorlar.

*Yerinizi doldurabilecek bir çırağınız var mı?

-İşallah olacak. Duamız ve umudumuz o yönde. Ama pek de umutlu değilim. Çünkü bu işi hobi olarak yapmaya çalışıyorlar.

*Neler yapıyorsunuz şu anda?

-Afyonkarahisar’ın değerleri ile ilgili hiçbir şekilde çalışma yapılmamış. Yapılmıyor da. Ben de bunlara yöneldim ve bu konuda çalışmalar yapıyoruz. Afyon kalesi olsun, kavşaklardaki güzelleştirme çalışmaları olsun bunlarla uğraşıyorum.

*En çok hoşunuza giden çalışma nedir?

-İlimizin simgesi olan Haşhaş var. Onunla ilgili tüm objeleri çalışıyorum. Şimdi de Belediyemizin ortaya koyduğu bir simgemiz var. ‘Afi’ en güzel çalışmalarımızdan birisi. Bununla ilgili biraz fazla çalışma yapıyoruz.

*Afi’den biraz söz eder misiniz?

-“Afi” belediyemizi maskotu oldu. Onlar çizimleri getirdiler ben de burada 3 boyutlu güzel bir çalışmasını yaptım. Işıklısı da var, normal çalışmalarımız da var. Çizgi film karakteri gibi bizimde bir maskotumuz oldu artık.

*Seri üretimi olabilir mi Afi’nin?

-Olabilirliği var ama el sanatlığından çıkar. En azından bön öyle düşünüyorum. Bizim gayretimiz el sanatlarının devam etmesi. Kullandığımız malzemelerde yeni teknolojileri kullanmıyoruz.

*Peki burada satışı oluyor mu bu el sanatlarının?

-Burada pek olmuyor aslına bakarsanız. Ama çeşitli fuarlara katılıyoruz. Oralarda satışımız oldukça güzel oluyor.

*Masraflı bir iş mi peki? Bu işi yapmak isteyenlerin bilmesi açısından.

-El sanatları içerisinde en masrafsız bir sanat dalı diyebilirim. Çünkü gerçekten hiçbir masrafı yok denecek kadar az. Elinize aldığınız bir odun parçasını yine küçük bıçaklarla yontarak bu işi yapıyorsunuz. Bir köşe atılmış bir odun parçasına ne para verebilirsiniz ki? Bir cam sanatları olsun veya gümüş sanatlarının olsun oldukça maliyetleri var. Ama bizim iş o kadar değil.

*Oldukça tozlu bir iş, sağlık açısından bir zararı var mı?

-Aslına bakarsanız ha ıspanak meşiniz ha ağaç tozu yutmuşunuz. Bize bir zararı yok. Üzerinize yapışan ağaç tozları ve parçaları da üzerinize kirletmez aksine temizler. Bir keçecinin ve demircinin tozu gibi değil.

*Eserlerinizden gelen talepler hangi yönde? Neler daha çok ilgi çekiyor?

-Benim yapamadığım bir yontu çalışması yok gibi. Hayvan figürlü eserler, masa üstü saatler, müzik aletleri ve diğer imitasyonlar.

*Fiyat olarak nasıl?

-Herkesin satın alabileceği boyutlarda ve fiyatlarda eserler üretiyoruz. Özel siparişlerimiz oluyor. Onların fiyatları da ayrı hesaplanıyor.

*Bazı eserlerinizde oldukça ince çalışmalar var ama bazılarında o kadar ince çalışma göremiyorum, bunun bir nedeni var mı?

-Yontu işlerinde ben özellikle detay çalışmalara çok önem veriyorum. Ancak bu ahşabın size müsaade ettiği kadar detaya girebilirsiniz. Herhangi bir desen aşamasına dahi ihtiyaç duymuyorum. Eserin uygulamasına geçince nasıl bir sonuç çıkacağına ahşap karar veriyor aslında, ben sanki sadece biçimlemede aracılık yapıyorum gibi.

*Bir eseri kaç günde tamamlayabiliyorsunuz?

-Eserin büyüklüğüne göre değişiyor. Ama en küçük eser bile 4-5 gün sürüyor. Daha detaylı ve büyük eserlerin çalışması ise ayları da bulabiliyor.

*Çok sevdiğiniz ve çok emek verdiğiniz eserlerinizden satmak istemediğiniz oluyor mu?

-Elbette. Büyük bir zevkle ve keyif alarak yaptığınız bir eser için ‘Bugüne kadar yaptığım en güzel obje bu’ diyorsunuz ama ikinci bir iş yaparken bu defa son yaptığınızı daha çok beğeniyorsunuz ve bu yontu işi böyle böyle devam ediyor. Hele ilk aşamada duyduğunuz duygular ayrı güzelliktedir. Her bir eserde, yaptığınız her bir objede ayrı ayrı heyecan ve kıvanç duyuyorsunuz. Eserler heyecanla yapıldığı için, bir müşteri geldiği zaman gönülsüz olarak fiyat veriyorum ve o müşteri satın alacak diye de korkuyorum. Bir anlamda yaptığınız eser aynı evladınız gibi oluyor ve ayrılmak istemiyorsunuz. Yaptığınız objeleri sahipleniyorsunuz.

*Çin ürünleri malumunuz… Sizi nasıl etkiliyor?

-Son zamanlarda özellikle ucuzlukçu tezgâhlarında el işçiliği olmayan ve tamamen makinelerde yapılan objeler

var ki vatandaşlarımız bunları satın almaya başladı. Bir de 10-20 TL gözüyle bu ürünlere bakıyorlar. İşte bu nedenle ben burada el emeğimle ürettiğim ürünlerimi pek satmak taraftarı olmuyorum.

*Son söz olarak neler söylersiniz?

-Ben, bütün herkese, boş vakti olan herkese bu tür hobilerle uğraşmalarını tavsiye ediyorum. Bu konuda her zaman için yardımcı da olurum. Yeter ki yetişsin ve bu mesleği geleceğe taşıyacak birileri olsun. Az önce de söylediğim gibi kahvelerde boş vakit geçireceklerine gelip bu tür hobilerle uğraşsınlar. Sokaklarda, caddelerde

ve mağazalarda boş boş gezeceklerine bu tür el sanatlarıyla uğraşsınlar. Çünkü üretmek kadar güzel bir şey yok.

Biz malzeme sıkıntısı çekiyoruz. Burada daha ziyade armut ağacı, ıhlamur ağacı, gürgen, kayın ağacı, kiraz ağacı kullanıyoruz. Kısacası elyaflı ve kuru olan ağaçlar gerekiyor. Menevişli ve işlemeye uygun ağaçlar kullanıyoruz. Benim burada yaptığım eserler makettir ama özellikleri özgün olanlarla aynıdır. Mesela burada bir bağlama var. Bağlama dut ağacından oyulur, en kıymetlisi odur. Bağlamanın göğsü sedir ağacından olur ben de dut, sedir ve çamdan yapıyorum. Lavta, ud, kemane, hepsini orijinaline uygun olarak yapıyorum.

Bastonlarda da gürgen kullanıyorum. Su kabağından ise gece lambası, semazen gibi objeler üretiyorum.

*Vakit ayırdığınız için teşekkür ederim. Başarılarınız daim olsun.

-Ben de sizlere çok teşekkür ederim. Bizlerin gözü kulağı sesi olduğunuz için.